Argumentimi Historik i Pranisë së Imam Mehdiut Nëpërmjet Hetimit të Institucionit të Zëvendësit Gjatë Epokës së Fshehjes së Vogël

Lajmi: medyasafak.net
Përgatiti: Husejn Gazihani
Turqizoi: Ozan Kemal Sarıalioğlu
Shqipëroi: Media e Lirë

Kundërshtimi i Dyshimeve të Ahmed Katibit Mbi Praninë e Imam Mehdiut (p.m.t.) Dhe Institucionit të Zëvendësit Gjatë Epokës së Fshehjes së Vogël

Përmbledhje:

“Themi se debati i zhvilluar, mbi argumentimin e pranisë, së dymbëdhjetë imamëve të pafajshëm, të shiitëve të doktrinës imamite, është një debat i cili, ka qëndruar i ndezur gjatë tërë historisë. Madje dhe në ditët e sotme, njerëz si Ahmed Katibi, e kundërshtojnë praninë e Imam Mehdiut (p.m.t.) dhe e cilësojnë si një shpikje, çështjen e Katër Zëvendësve. Qëllimi i këtij artikulli, është pikërisht dhënia përgjigje, e këtyre dyshimeve të ngritura”.

“Në këtë artikull, do të njihemi me praninë e imamit të fundit, Imam Mehdiut (p.m.t.), gjatë epokës së fshehjes së vogël , institucionin e zëvendësit, njohjen e zëvendësve dhe përmbajtjen e veprimtarive të tyre, nëpërmjet hetimit në këndvështrimin historik dhe jo në këndvështrimin e shkencës së apologjetikës islame dhe thënieve profetike”.

“Si fillim autori ka hetuar, çështjen e pranisë ose mungesës, së të dhënave historike, mbi institucionin e zëvendësit, gjatë epokës së fshehjes së vogël, duke u mbështetur në burimet e vjetra shiite. Më pas ai ka treguar, praninë e këtij institucioni të lashtë, në burimet e vjetra shiite dhe iu është drejtuar shqyrtimit, të vërtetës historike. Më tej ai ka bërë lidhjen, duke i vendosur të dhënat historike, njëra pas tjetrës dhe duke i analizuar, ia ka dalë mbanë argumentimit, të pranisë së imamit të dymbëdhjetë, duke u nisur nga prania e institucionit të zëvendësit”.

Fjalët Kyçe: “Imam Mehdiu (p.m.t.), Zëvendësit e Imamit të Fundit, Institucioni i Zëvendësit, Zëvendësit”.

Hyrje

“Citojmë se shiitët e doktrinës imamite, besojnë se pas ndërrimit jetë, të Imam Hasan Askeriut (p.m.t.), institucioni i udhëheqjes, ka kaluar në përgjegjësinë, e duarve të të birit të tij. Kjo pjesë e shiitëve ka hasur në dy kleçka, në këndvështrimin historik, gjatë orvatjes së argumentimit, të pranisë së imamit të dymbëdhjetë:

A. Argumentimi i Lindjes dhe i Pranisë së Imam Mehdiut (p.m.t.)

“Kjo ndodhi sepse Imam Hasan Askeriu (p.m.t.), e kishte mbajtur të fshehtë, lindjen e të birit të tij dhe pak njerëz kishin dijeni për këtë. (1) Për më tepër, lënia e testamentit të Imam Hasan Askeriut (p.m.t.) ndaj nënës së tij (2) si dhe ndarja e trashëgimisë së tij, ndaj nënës dhe vëllait të tij (3) e forcon më shumë, hipotezën e “mungesës” së të birit të tij”.

B. Prania e Imamit të Dymbëdhjetë, Imam Mehdiut (p.m.t.)

“Kumtojmë se përpara kësaj epoke, shiitët e doktrinës imamite, mohonin vazhdimisht praninë e çdo njeriu, cili aludonte se ishte Imam Mehdiu (p.m.t.). Megjithatë ata fshehurazi dhe larg syve të njerëzve, aludonin për praninë e shfaqjes së Imam Mehdiut (p.m.t.)”.

“Tërësia e këtyre nuancave, u bë shkas që shiitët, pas vdekjes së imamit të njëmbëdhjetë, nisën shmangien dhe hutimin nga udha e drejtë. Madje ky hutim mori përmasa aq të mëdha, sa dijetarët shiitë me qëllimin e nxjerrjes së shiitëve nga kjo kllapi dhe tregimin e udhës së vërtetë, nisën shkrimin e veprave, për njohjen e imamit të dymbëdhjetë”. (4)

“Këtu mund të përmendim, se veprat me titull: “Imame ue’t-Tebsire Mine’l-Hajra” (Udhëheqja dhe Këndvështrimi i Mirësisë), e Ali Ibn Babeuejhit (i cili është dhe i ati i Shejh Sadukut), “Kemaluddini ue’t-Tamamu’n-Nimeti” (Plotësimi i Fesë dhe Plotësimi i Dhuntisë), e dijetar Numanit, “Gajbe” (Fshehtësia), e Shejh Tusit, “Mesailu’l-Ashere Fi’l-Gajbe” (Dhjetë Çështjet Për Fshehtësinë), “Usulu Kafi” (Metodologjia e Mjaftimit), e Imam Kulejnit, “Ihtixhaxhi” (Ekstrakti), e Tabersiut dhe “Irshadi” (Udhëzimi), e Shejh Mufidit, të cilat janë përgatitur, me synimin e paraqitjes së të dhënave, të dijetarëve shiitë drejtuar bashkësive të muslimanëve shiitë, për njohjen sa më të mirë, të imamit të fundit pra Imam Mehdiut (p.m.t.)”.

“Duke u mbështetur, në rritjen e interesimit të madh dhe të veçantë, mbi shiitët e doktrinës imamite dhe çështjes së shfaqjes së imamit të fundit, si rrjedhojë janë shtuar dhe dyshimet e dendura dhe të ndryshme, mbi praninë e imamit të kohës sonë”.

“Nëse do të vështrojmë veprat me titull: “Behajigeri” (Mashtrimi), e Kesreuiut, “Hututu’l-Arida” (Hapat e Gabuara), e Muhibuddin Hatibit, “Usulu Medhhebi’sh-Shiati’l-Ithna’l-Asherijje” (Metodologjia e Doktrinës Shiite të Dymbëdhjetë Imamëve), e Kafarit dhe “Tatauuru’l-Fikri’s-Sijasijji’sh-Shii Mine’sh-Shura Ile Uelajetu’l-Fakihi” (Zhvillimi i Mendimit Politik të Shiitëve Nga Mbledhja Tek Juristi Kujdestar), e Ahmed Katibit si dhe disa adresa faqesh interneti, do të kemi mundësinë që të vëzhgojmë, në mënyrë të hollësishme këto dyshime”.

“Ndërsa në anën tjetër, nënvizojmë faktin se janë përpiluar dhe disa vepra, me qëllimin e dhënies përgjigje këtyre çështjeve, veçanërisht dyshimeve të ngritura nga Ahmed Katibi. Këtu e shohim të mjaftueshme, citimin e vetëm të disa veprave:

1-“Shubehat ue Rudud” (Dyshimet dhe Kundërshtimet), e Sami Bedrit.

2- “Der Intizar Kafnusi” (Këshillimi i Mendjelehtit), e Samir Hashimit. Kjo vepër është përkthyer dhe vërtetuar në persisht, nga ana e Mehdi Alizades. (Kjo vepër është duke u përthyer dhe do të dalë në shtyp nga Shtëpia Botuese: “Keuther”).

3- “Meudshinasi ue Pasuh be Shubehat” (Besëlidhja e Rremë dhe Dyshimet), e Ali Asgar Riduanit.

4- “Suferau’l-Mehdi Bejne’l-Hakaiki ue’l-Euhami (Rudud Ala Arai Ahmed Emini ue’l-Medreseti’l-Ixhtimaijjeti Haule Suferai Mehdi” (Trillimet Mbi Mehdiun Mes së Vërtetave dhe Akuzimeve, Kundërshtime Mbi Shpifjet e Ahmed Eminit dhe Shkollës së Përbashkët Përreth Trillimit), e Dijauddin Hazrexhit”.

“Duhet të sqarojmë se pika e nxehtë, e cila na tërheq vëmendjen, mbi shkrimin e veprave mohuese, mbi hedhjen e dyshimeve dhe kundërshtimeve, mbi shfaqjen e Imam Mehdiut (p.m.t.) është shumëllojshmëria e këtyre veprave. Ndërsa sasia e veprave, të cilat kundërshtojnë kategorinë e parë, në përgjithësi janë shkruar, në formën e kundërpërgjigjeve, ndaj kësaj kategorie”.

“Megjithatë sipas mendimit tim, përgjigjet duhet të jenë të përpiluara, duke u mbështetur në themelet e hetimit të dyshimeve. Me fjalë të tjera, kur disa njerëz i citojnë këta dyshime, nga një burim i ngjashëm ose i njëjtë, duhet të ndiqet rrjedha, e cila të çon në burimin e problemit dhe mënyra e vetme e tharjes së burimit, është dhënia e përgjigjeve dhe kundërshtimi rrënjësor i tij. Kështu duke e tharë burimin, do të bëhet i pamundur që në zanafillë, çelja e degëve dhe gjetheve të dyshimit”.

“Artikulli që gjendet në duart tuaja është përgatitur, me qëllimin e kundërpërgjigjies, së çështjeve të sajuara në veprën me titull: “Tatauuru’l-Fikri’s-Sijasijji’sh-Shii Mine’sh-Shura Ile Uelajetu’l-Fakihi” (Zhvillimi i Mendimit Politik të Shiitëve Nga Mbledhja Tek Juristi Kujdestar), e Ahmed Katibit dhe mohimit të shkrimtarit, të pranisë së Imam Mehdiut (p.m.t.) gjatë epokës së fshehjes së vogël dhe aludimit të tij, se institucioni i zëvendësit është një shpikje”.

Përgjatë gjithë historisë, shiitët kanë përfituar nga dy mënyrat e mëposhtme, për argumentimin e pranisë së Imam Mehdiut (p.m.t.):

1- Mënyra e arsyetimit. Duke u mbështetur në këtë mënyrë, shiitët kanë arritur në përfundimin, se pas mërgimit nga kjo botë, të të dërguarit të Allahut të Madhëruar, çështja e pranisë së domosdoshme, të një zinxhiri të përbërë, nga dymbëdhjetë imamë, e cila vazhdon deri tek Imam Hasan Askeriu (p.m.t.), por që nuk ndalet këtu, por vijon dhe me ardhjen e imamit të dymbëdhjetë. Duke ndjekur këtë mënyrë, ose më mirë le të themi duke paraqitur një sërë arsyetimesh, shiitët kanë agumentuar praninë e imamit të fundit”.

2- Mënyra e transmetimit. Duke u mbështetur në këtë mënyrë, shiitët orvaten në argumentimin e pranisë, së imamit të dymbëdhjetë, duke u nisur nga trasmetimet dhe ajetet kuranore”.

“Për sa i përket këtij artikulli, shprehim se këtu argumentohet, prania e imamit të fundit, nëpërmjet hetimit të të dhënave historike, pra duke zbatuar mënyrën historike”.

Të Dhënat në Burimet e Vjetra Shiite të Cilat Tregojnë Për Institucionin e Zëvendësit

“Sipas të dhënave të veprës me titull: “Usulu Kafi” (Metodologjia e Mjaftuesit), e Imam Kulejnit, shpalosim se gjatë epokës së fshehjes së vogël, disa njerëz pretendojnë se Imam Mehdiu (p.m.t.), i ka caktuar në institucionin e zëvendësisë. Në njërën nga këto caktime, sqarohet se pushtetari i asaj epoke, kishte për qëllim arrestimin e këtyre zëvendësve”. (5)

“Në veprën me titull: “Tarihu’l-Ehli’l-Bejti” (Historia e Ehli Bejtit) përmenden këto thënie: “Gjatë epokës së fshehjes së vogël, imami i asaj epoke, ishte Ebu Amr Uthman Ibn Said Amri. (6) Kur epoka e tij mori fund, i biri i tij Ebu Xhafer Muhammedi, me urdhrin e të atit, kaloi në vendin e të atit dhe vijoi udhën. Më pas Ebu Xhafer Muhammedi, urdhëroi që Husejn Ibn Ruh Neubahti, të ishte pasardhësi i tij. Para se të ndërronte jetë, Husejn Ibn Ruh Neubahti, dha urdhër që Ali Ibn Muhammed Samarri, të kalonte në vendin e tij”. (7)

“Ndërsa në veprën e tij, Husejn Ibn Hamdan Hasibi (viti i vdekjes 358 i mërgimit islam) përcjell (8): “Uthman Ibn Said Amri, ishte zëvendësi i Imam Askeriut (9) dhe pas imamit, me urdhrin e tij, ai u bë zëvendësi i të birit të tij, Imam Mehdiut (p.m.t.). Më pas Muhammedi, i biri i Uthman Ibn Saidit, me urdhrin e Imam Askeriut, u bë zëvendësi i Imam Mehdiut (p.m.t.), pra pasardhësi i të atit të tij. Më tej Muhammedi, ia la testament dhe e caktoi në vendin e tij, Husejn Ibn Ruhun. Ndërsa Husejn Ibn Ruhu caktoi, Muhammed Samarrin si pasardhësin e tij. Të tërë këta ishin zëvendës besnikë dhe të drejtë”. (10)

“Në veprën e tij, muhaddith Keshshi, i cili ka jetuar, në shekullin e tretë dhe të katërt të mërgimit islam shënon: “Hafs Ibn Amri (11), ishte zëvendësi i Ebu Muhammedit (Imam Askeriut) (p.m.t.)) dhe i biri i tij Muhammedi, ishte zëvendësi i të birit të tij, Imam Mehdiut (p.m.t.). Këta të dy i drejtonin të tëra çështjet”. (12)

“Në veprën e tij, dijetar Numani (viti i vdekjes 360 i mërgimit islam), pasi përcjell disa hadithë që kanë të bëjnë, me epokën e fshehjes, së imamit të fundit, ai shënon kështu: “Fshehja e parë është epoka, e caktimit të emisarëve, mes imamit dhe popullit, njohja e personalitetit të tyre, në një mënyrë të hapur në gjirin e popullit dhe bërjen e ditur e aftësisë së tyre, në zgjidhjen e çështjeve të ndërlikuara të dijes dhe jurisprudencës”. (13)

“Shejh Saduku (viti i vdekjes 381 i mërgimit islam) thotë: “Uthman Ibn Saidi, ishte zëvendësi i imamit të fundit. Para se të vdiste, ai ia la testament të birit Ebu Xhafer Muhammedit. Ebu Xhafer Muhammedi caktoi në vendin e tij, Ebu Kasim Husejn Ibn Ruhun. Husejn Ibn Ruhu caktoi Ebu Hasan Ali Muhammed Samarrin si pasardhësin e tij. Kur Muhammed Samarrit iu afrua vdekja, njerëzit e pyetën se, cilin kishte lënë pasardhës në vendin e tij. Ai u përgjigj: “Allahu i Lartësuar, do ta çojnë në vend urdhrin e tij”. (14)

“Gjithashtu Shejh Saduku, pasi radhit një për një, emrat e atyre, që kanë parë Imam Mehdiun (p.m.t.), ai i cilëson disa njerëz të tjerë si zëvendësë”. (15)

“Shejh Mufidi (viti i vdekjes 413 i mërgimit islam), pasi shtron pyetjen: “Cilët janë ata që e kanë parë Imam Mehdiun (p.m.t.)?!” rendit emrat e ndërmjetësuesve, mes imamit dhe shiitëve që e kanë parë atë”. (16)

“Në të njëjtën mënyrë, në veprën e tij me titull: “Irshadi” (Udhëzimi)), gjenden të dhëna që argumentojnë, gjendjen e zëvendësëve dhe si rrjedhojë, vërtetohet prania e institutit të zëvendësit”. (17)

“Punimi i cili ka shqyrtuar, në mënyrë të hollësishme, zëvendësit gjatë epokës së fshehjes, është vepra me titull: “Gajbe” (Fshehtësia), e Shejh Tusit. Ky i fundit, në kreun e njohjes së zëvendësve, citon se këta janë sipas radhës: “Uthman Ibn Saidi, Muhammed Ibn Uthmani, Husejn Ibn Ruhu dhe Muhammed Samarri”. (18)

“Më pas Shejh Tusi, ka pasqyruar të dhëna të imtësishme, për secilin nga këta”. (19) “Në fund ai ka shtuar, se me vdekjen e Samarrit, çështja e zëvendësit, cilësohet e marrë fund”.

“Sërish veprën me titull: “Ihtixhaxhi” (Ekstrakti), e Tabersiut, gjenden shumë fragmentë të ngajshëm, më veprën me titull: “Gajbet” (Fshehtësia), e Shejh Tusit dhe rishtas të bie në sy, se është bërë e njëjta renditje, si në veprën e lartpërmendur”. (20)

“Në veprën me titull: “Delailu’l-Imameti” (Argumentët e Udhëheqjes), e cila i atribuohet Muhammed Ibn Xherir Taberiut (një dijetari i njsohur shiit, i cili mban emrin e historianit të shquar sunnit), është nënvizuar fakti, se Imam Mehdiu (p.m.t.), ka caktuar Uthman Ibn Saidin, në vendin e nderuar të zëvendësit dhe zëvendësit të tij (21) si dhe të caktimit të tij, me detyrën e shenjtë, të mbledhjes së taksave fetare të shiitëve”. (22)

“Ja pra duke vlerësuar, tërësinë e argumentëve të shënuar më sipër, në burimet e vjetra shiite, theksojmë me bindje të plotë, se nuk është i mundur, mohimi i pranisë së institucionit të zëvendësit”.

Numri i Zëvendësve

“Duke u nisur nga fakti, se ne nuk zotërojmë njohuritë e mjaftueshme, për numrin e zëvendësve, gjatë epokës së fshehjes së vogël, pohojmë se nuk mund të gjykojmë në mënyrë të prerë. Bëjmë të ditur se, ndonëse në veprën me titull: “Sazman Uekaleti” (Instituti i Zëvendësit), janë përmendur emrat e shumicës së këtyre zëvendësve, pohojmë se argumentët e paraqitura për një pjesë të tyre, nëse kanë qënë me të vërtetë zëvendës, ose nuk kanë qënë, janë të diskutueshëm”. (23)

“Duke marrë parasysh, dituritë që zotërojmë, kemi të drejtë të themi, se emrat e këtyre katër zëvendësëve, përkatësisht ai i Uthman Ibn Saidit, Muhammed Ibn Uthmanit, Husejn Ibn Ruh Neubahtit dhe Ali Ibn Muhammed Samarrit, kanë përparësi ndaj emrave të zëvendësve të tjerë. Madje mund të miratojmë, se duke vlerësuar, veprimtaritë e këtyre zëvendësve, arrijmë në përfundimin se këta janë përgjegjësit kryesorë, për drejtimin dhe mbarëvajtjen e çështjeve të shiitëve”.

“Krahas kësaj, ne nuk mund të shpërfillim, mundësinë e lidhjeve të imamit të fundit, me zëvendës të tjerë, përveç këtyre katër zëvendësve. Për sa i përket, argumentëve, të cilët vërtetojnë rëndësinë e veçantë, të këtyre katër zëvendësve, mund të kryejmë renditjen si më poshtë:

 A- Caktimi i Pasardhësit të Tij Duke i Pyetur Zëvendësit

“Të tërë ne e dimë shumë mirë, se në rastin kur një njeri, merr përsipër një detyrë të rëndësishme, pritet që ky i fundit, të zgjedhë dhe të lërë një pasardhës në vendin e tij, me synimin e vijimit të përgjegjësisë së kësaj detyre”.

“Imam Hasan Askeriu (p.m.t.), pasi kishte vërtetuar me dhjetra herë, besnikërinë e Uthman Ibn Saidit (24) e kishte caktuar këtë të fundit, si përgjegjës për çështjet e shiitëve, pas mërgimit të tij nga kjo botë. (25) Në të njëjtën mënyrë dhe i biri i tij Muhammed Ibn Uthmani, pasi ishte sprovuar nga i biri i Imam Hasan Askeriut (p.m.t.) dhe kishte mbështetur institucionin e zëvendësit, kishte kaluar në vendin e të atit. (26) Njerëzit u mblodhën dhe në çastet e agonisë e pyetën se cili, do të ishte pasardhësi i tij”. (27)

“Më pas Muhammed Ibn Uthmani, caktoi Husejn Ibn Ruhun si pasardhësin e tij, ndërsa ky i fundit caktoi, Muhammed Samarrin si pasardhësin e tij. Ndonëse Samarri u shfaqi shiitëve, argumentin (dokumentin e nëshkruar dhe vulosur nga Imam Mehdiu (p.m.t.) i cili tregonte, se çështja e zëvendësit kishte marrë fund dhe se ai nuk kishte të drejtë, të caktonte një zëvendës në vendin e tij, gjithsesi ai u përgjigj pyetjes, se cili ishte pasardhësi i tij. (28) Pohojmë se zëvendësit e tjerë, nuk kishin të drejtë, të caktonin pasardhësit e tyre duke u pyetur”.

B- Zotërimi i Argumentit të Këtyre Katër Zëvendësve

“Ashtu siç është përshkruar, në burimet e vjetra, mbarëvajtja e shumicës së çështjete të shiitëve, ishte përqendruar në duart e këtyre zëvendësve”. (29)

C- Dorëzimi i Detyrimeve Fetare (Si Zekati Një e Pesta Etj.) Këtyre Katër Zëvendësve

“Njëra nga cilësitë e tjera të rëndësishme, që i dallonte këta katër zëvendës, në mesin e njerëzve të tjerë, duke u mbështetur në dëshmitë e njerëzve, ishte se shiitët i dorëzonin detyrimet e tyre fetare, që kishin të bënin me pasurinë në duart e tyre”. (30)

D- Drejtimi i Pyetjeve dhe Dhënia Përgjigje e Këtyre Zëvendësve

“Ndonëse vetë ishin dijetarë, Husejn Ibn Babeuejh Kummi (31), Ishak Ibn Jakubi (32), Muhammed Ibn Xhafer Esedi (33) ishin në mesin e zëvendësve (34), ata ua shtronin pyetjet që kishin të bënin me dijen dhe jurisprudencën këtyre katër njerëzve”.

E- Shndërrimi i Këtyre Njerëzve në Çështje Kundërshtimi dhe Debatimi

“Përsëri duke u nisur nga burimet shiite, përçojmë mesazhin se aluduesit gënjeshtarë diskutonin, në mënyrë shumë të ashpër me këta katër njerëz, deri në atë masë sa kundërshtime dhe diskutime të këtyre përmasave, me tyre dhe ndonjë zëvendësi tjetër, nuk janë shënuar në këta burime”.

“Duke marrë parasysh, argumentët që zotërojmë, themi me bindje të plotë se, se emrat e këtyre katër zëvendësve kanë përparësi, ndaj emrave të zëvendësve të tjerë dhe se ata kanë lënë mbresa jashtëzakonisht të thella”.

E Vërteta e Institucionit të Zëvendësit Gjatë Epokës së Fshehjes së Vogël

“Besoj se do të kujtoheni, se ashtu siç lajmëruam dhe më herët, përsërisim në burimet e vjetra shiite, bëhet fjalë për një krye me titull: “Zëvendësit Gjatë Epokës së Fshehjes së Vogël”. Me fjalë të tjera, disa njerëz kishin aluduar, se ata ishin ndërmjetësuesit, mes imamit të fundit dhe shiitëve, kështu që kishin nisur, mbledhjen e detyrimeve fetare të shiitëve”.

“Tani natyrshëm ngrihet pyetja: “Ndonëse këto çështje, janë të pranishme në burimet shiite, a nuk është e mundur që ky institucion të jetë i shpikur?!” Ose e thënë ndryshe: “Vallë a nuk ka mundësi, që disa njerëz, fshehurazi të kenë thurur një plan, të kenë përpiluar një program, si dhe duke përfituar nga hutimi dhe shpërqendrimi i shiitëve në atë epokë, të kenë synuar dobitë materiale, duke u mbështetur në këndvështrimin e volitshëm shoqëror?!” “Vallë a kemi të bëjmë me ndonjë komplot?!”

“Pohojmë se me të vërtetë, një pjesë e madhe, e dyshimeve të ngritura, mbi vërtetësinë e Imam Mehdiut (p.m.t.) dhe zëvendësëve të tij, veçanërisht me këta katër zëvendës, kanë të bëjnë pikërisht me dyshimet e mësipërme”. (35)

“Për t’i dhënë përgjigjet e duhura këtyre pyetjeve, ne duhet domosdoshmërisht të shqyrtojmë, ngjarjen e institucionit të zëvendësit, gjatë epokës së fshehjes së vogël, derisa të hidhet plotësisht dritë, në mënyrë rrënjësore dhe serioze mbi këta pyetje, si dhe të dalin tërësisht në shesh, argumentët mbi aludimin e zëvendësisë së vërtetë ose të gabuar”.

“Duke patur parasysh, personalitetet dhe veprimtaritë e këtyre zëvendësve, citojmë se kemi mundësi, që të klasifikojmë argumentët që vërtetojnë, caktimin e tyre si zëvendësë, nga ana e imamit të fundit, përkatësisht Imam Mehdiu (p.m.t.)”. (36)

A- Personaliteti i Katër Zëvendësve

“Në këtë pikë, kumtojmë se në tëra burimet, të cilat na bëjnë të ditur, personalitetin e këtyre zëvendësve, nuk haset në asnjë cen ose të metë fizike ose morale të tyre, përkundrazi themi se në të tëra këta burime, bëhet fjalë për lartësimin dhe lavdërimin e tyre. (37) Kjo është arsyeja që këmbëngulim, se ngritja e akuzimit se zëvendësit, e kanë shpikur këtë institucion është pamundur, në mungesë të paraqitjes, së një argumenti ose dokumenti të mirëfilltë”.

B- Qënia në Postin e Dhënies Përgjigje të Pyetjeve

“Duke thënë këtë, nënkuptojmë drejtimin e shiitëve, të pyetjeve mbi besimin, dijen, jurisprudencën dhe pyetjeve të tjera të ngjashme, këtyre zëvendësve dhe qënia e këtyre të fundit si një strehë mbrojtëse për shiitët e asaj epoke. Këtë shëmbull e ilustrojmë me hadithët vijues:

a- “Ahmed Ibn Ishak Kummi, i kishte përcjellur pyetjet e tij, nëpërmjet një letre, zëvendës Muhammed Ibn Uthmanit”. (38)

b- “Muhammed Ibn Abdullah Ibn Xhafer Himjeri, i ati i të cilit (39) dhe vetë ai (40) bënin pjesë, në dijetarët më të shquar shiitë, të qytetit të Kumit, i cili njëkohësisht është dhe autori i një morie veprash (41) i shkroi një letër, Muhammed Ibn Uthmanit, mes së cilës i kërkonte bërjen të ditur, përshkrimin e Imam Mehdiut (p.m.t.)”. (42)

c- “Ali Ibn Husejn Babeuejhi, i bënte kërkesë zëvendësit të tretë, Husejn Ibn Ruhut, që në çastin kur të dilte, përpara Imam Mehdiut (p.m.t.), t’i lutej atij për ta begatuar me fëmijë. Rishtas Ali Ibn Husejn Babeuejhi, i shtroi dhe disa pyetje Ibn Ruhut”. (43)

d- “Ishak Ibn Jakubi, shprehu dëshirën, që pyetjet e tij të drejtuar Muhamed Ibn Uthmanit, ky i fundit t’ua ngrinte në prani të Imam Mehdiut (p.m.t.), si dhe përgjigjen e tyre t’ua përcillte atij”. (44)

“Ndërsa tani shpalosim se, duke u mbështetur në faktin, se këta njerëz që u shtronin pyetjet zëvendësëve, në të njëjtën kohë, ishin si dijetarë dhe juristë, është një dëshmi e postit të lartë dhe të lavdëruar të tyre, në këndvështrimin intelektual në bashkësinë shiite. Larmia e këtyre pyetjeve, është një tregues i qartë, i besnikërisë së dijetarëve, ndaj këtyre katër zëvendësve”.

C- Mosarritja e Kundërshtimit të Themelimit të Institucionit të Zëvendësit Nga Ana e Kundërshtarëve

“Aluduesit gënjeshtarë dhe kundërshtarët e zëvendësve (45) pasi janë mallkuar nga ana e katër zëvendësve, nuk ia kanë arritur kundërshtimin, e institucionit të zëvendësit. Për më tepër, këta gënjeshtarë merrnin pjesë, në mesin e personaliteteve më të njohura shiite dhe nuk ishte e mundur që ata as t’u sillnin ndonjë dobi thelbit të këtij institucioni dhe as të mohonin themelet e institucionit të zëvendësit. Por përkundrazi fjalët e tyre, argumentonin se ata e njihin dhe e pranonin, si institucionin e zëvendësit dhe lidhjen e tij me Imam Medhiun (p.m.t.)”.

a- “Ahmed Ibn Hilali, pasi nuk e pranon Uthman Ibn Saidin si zëvendës citon: “Unë nuk kam dëgjuar ndonjë argument të padiskutueshëm, nga Muhammed Ibn Uthmani, por e nuk e kundërshtoj se i ati i tij, ishte zëvendësi i imamit të fundit”. (46)

b- “Gjatë një mbledhjeje, Muhammed Ibn Ali Ibn Bilali, ka rrëfyer se Muhammed Ibn Uthmani kishte të drejtë dhe se e kishte urdhëruar që t’i dorëzonte pasurinë atij”. (47)

c- “Duke u mbështetur, në krerët e parë, të veprës së tij me titull: “Gajbe” (Fshehtësia), arrijmë në përfundimin se Shelmegani, ka pohuar njohjen dhe pranimin e institucionit të zëvendësit. Shejh Tusi, i ka shënuar disa nga fjalitë e tij. Gjithashtu duke u nisur nga disa thënie të tjera të tij, nënvizojmë se ai e ka vërtetuar, praninë e këtij institucioni”. (48)

D- Lajmet e Fshehta

“Themi se me të vërtetë, këta janë shembuj mbresëlënës:

a- “Muhammed Ibn Uthmani ka lajmëruar vdekjen e tij”. (49)

b- “Muhammed Samarri, ka lajmëruar vdekjen e Ali Ibn Husejni Babeuejhit, pa e pyetur askush për këtë çështje”. (50)

c- “Në disa raste, ata nuk i pranonin pasuritë, që shiitët u sillnin dhe më pas ata i lajmëronin dërguesit e tyre, si për arsyet e mospranimit dhe për cilësitë e këtyre pasurive”. (51)

“Theksojmë se përcjellja e shumëllojshmërisë së këtyre lajmeve, e fuqizon më tepër meritën për postin e lartësuar dhe të lavdëruar të këtyre zëvendësve, pa patur nevojën e kryerjes së hetimeve të mëtejshme për secilin nga ata”.

E- Mungesa e Një Lidhjeje të Veçantë Mes Zëvendësve

“Këtu duhet të kumtojmë, se nëse këta njerëz, që aludonin në këtë mënyrë, mund të kishin të drejtë, të aludonin se lajmet, e këtyre zëvendësve ishin të shpikura, nëse këta të fundit, do të kishin një lidhje të veçantë mes tyre. Megjithatë ky aludim, rrëzohet lehtësisht, sepse këtë e vërteton, mungesa e një lidhjeje të veçantë, mes këtyre zëvendësve me njëri-tjetrin. Kjo është arsyeja, që ne do të shqyrtojmë, nëse gjendet ndonjë, lidhje e veçantë mes këtyre zëvendësve (veçanërisht mes këtyre katër zëvendësve)”.

a- Lidhja Farefisnore

“Ndonëse Uthman Ibn Saidit dhe Muhammed Ibn Uthmani, kishin lidhje farefisnore, sepse ishin at e bir, citojmë se Husejn Ibn Ruhu, i përkiste familjes së Neubahtit nga ana e nënës, ndërsa nga ana e të atit nuk dihet saktësisht”. (52)

“Për sa i përket, Muhammed Samarrit, nuk kemi të dhëna të sakta, se cilit farefis i përket. Ndonëse gjenden mendime se ai, i përket farefisit të Sajmerit dhe familjes së Muhammed Ibn Zijad Sajmerit, kumtojmë se ky nuk është një mendim i drejtë, sepse përmban të dhëna të ndërlikuara dhe të ngatërruara”. (53)

“Duke u mbështetur, në jetëshkrimet e këtyre zëvendësve, gjatë epokës së qëndrimit të tyre, në krye të institucionit të zëvendësit, themi me bindje të plotë, se nuk hasim në asnjë lidhje farefisnore mes tyre. Me lidhjen farefisnore, nënkuptojmë një lloj lidhjeje, në të cilën një njeri i tij i afërm, do të ndikonte në zgjidhjen e tij, në detyrën e përgjegjësisë së zëvendësit dhe do të dëshmonte për këtë dhe nuk kemi për qëllim, përjashtimin absolut të tij, nga prania e një lidhjeje farefisnore”.

b-  Lidhja Intelektuale

“Sërish ne nuk rastisim, në një lidhje që ka të bëjë, me përfytyrimet dhe qasjet e tyre të përbashkëta intelektuale. Ndonëse në veprën e tij, Shejh Tusi cek cështjen e miqësisë, mes Muhammed Ibn Uthmanit dhe Husejn Ibn Ruhut, paraqit dhe argumentët, të cilët vërtetojnë se ata, nuk kishin ndonjë lidhje intelektuale. (54) Madje sipas një transmetimi, njëherë Muhammed Ibn Uthmani, kishte urdhëruar një njeri, që t’ia dorëzonte pasurinë e tij Ibn Ruhut, ndërsa ky njeri filimisht kishte dyshuar dhe më pas ia kishte dorëzuar atij, pasurinë duke ngurruar. (55) Rishtas disa njerëz ngurronin, në dorëzimin e pasurisë së tyre, Ibn Ruhut në një kohë kur ishin gjallë, Ahmed Ibn Metili dhe i biri i tij Xhaferi”. (56)

“Më tej kjo gjendje, u përsërit dhe kur Ibn Ruhu zgjodhi Samarrin si pasardhës, në një kohë kur si Imam Kulejni dhe Ibrahim Ibn Hashimi ishin gjallë. Këtu duhet të shpjegojmë, se mes Samarrit dhe zëvendësve të mëparshëm, nuk gjendet asnjë e dhënë, e cila argumenton lidhjet farefisnore dhe intelektuale”.

F-  Mungesa e Një Posti të Zgjedhur të Dijes dhe Jurispridencës

“Tani natyrshëm shtrohet pyetja: “Vallë a ishin këta zëvendës, njerëzit e vetëm të cilët ishin në gjendje, që të udhëzonin bashkësinë shiite e asaj epoke, në dhënien përgjigje, të çështjeve si në këndvështrimin e udhëheqjes dhe në diskutimet e dijes, apologjetikës dhe jurisprudencës?! Shpalosim se duke marrë parasysh, të dhënat e shënuara, miratojmë se nuk është e mundur, që katër zëvendësit, të zotëronin një post të zgjedhur të dijes. Këtu mund të citojmë, se për sa i përket Uthman Ibn Saidit dhe Muhammed Ibn Uthmanit, shprehim se këta kanë shënuar një sërë përmbledhje hadithësh, sepse janë takuar dhe kanë qëndruar, me Imam Hadiun (p.m.t.) dhe Imam Askeriun (p.m.t.). Përsëri bëjmë të ditur faktin, se Muhammed Ibn Uthmani, është orvatur në shkrimin e një libri juridik”. (57)

“Por për sa ka të bëjë me Ibn Ruhun dhe Muhammed Samarrin, theksojmë se këta të dy, nuk zotërojnë një vend të zgjedhur, në mesin e dijetarëve shiitë. Për më tepër, burimet historike na lajmërojnë se Ibn Ruhu, ua ka dërguar veprën me titull: “Tedib” (Edukimi), dijetarëve të Kumit me synimin e vërtetimit. (58) Me këtë nuk duam të themi, se ata nuk kishin asnjë lloj njohurie thelbësore, mbi çështjet e dijes dhe juriprudencës. Disa dijetarë shiitë, e kanë interpretuar mospjesëmarrjen e këtyre zëvendësve, në fushën e dijes dhe jurisprudencës, me arsyetimin e lidhjes së tyre, me një adhurim shumë të fshehtë ndaj Allahut të Madhëruar. (59) Si do që të jetë, përshtypja e përgjithshme e krijuar e këtyre, në mesin e bashkësisë shiite, ishte së ata nuk zotëronin ndonjë post të zgjedhur dijeje”.

“Megjithatë disa nga personalitetet të shquara shiite, si Ahmed Ibn Ishak Kummi, Muhammed Ibn Abdullah Ibn Xhafer Himjeri, Ibn Babeuejhi dhe Ishak Ibn Jakubi, ia drejtonin këtyre zëvendësve, pyetjet e dijes dhe jurisprudencës. Vallë a nuk është një argument, se ata e bënin këtë, duke u mbështetur, në besnikërinë dhe në lidhjen e tyre të fuqishme me Imam Mehdiun (p.m.t.)?!”

G- Bindja e Personalitetëve të Rëndësishëm në Gjirin e Shiitëve Ndaj Këtyre Katër Zëvendësve

“Duke ndjekur arsyetimin njerëzor, shprehim se nëse disa njerëz, kanë për qëllim futjen e një dege, doktrine ose risie, është detyra e përgjëgjësve të kësaj shkolle, luftimi dhe reagimi ashpër, kundër këtyre njerëzve të dashakeqës dhe gënjeshtarë, që dëshirojnë shfrytëzimin, e besimit të pastër të bashkësisë shiite”.

“Duke u nisur nga ky asyetim i shëndoshë, iu vëmë në dijeni të faktit, se nëse institucioni i zëvendësit, do të ishte mbështetur në themele të shpikura, atëherë vëmë theksin se pararoja e dijetarëve shiitë e asaj epoke, të cilët orvateshin ditë e natë, në mbrojtjen e doktrinës shiite dhe në parandalimin e futjes së risive të çdo lloji, do të kishin mbajtur një qëndrim negativ ndaj këtij institucioni. Argumentët e mëposhtëm, janë një argument i kundërt, i cili vërteton se dijetarët shiitë, u janë bindur këtyre zëvendësve:

a- “Kur Ebu Sehl Neubahtit iu drejtua pyetja: “Vallë përse nuk  zgjodhe ti, si zvëndës në vendin e Muhammed Ibn Uthmanit?!” Ibn Ruhu dha një përgjigje, e cila vërtetonte se zgjedhja e Mhammed Ibn Uthmanit ishte e duhura. Ai u përgjigj: “Gjatë diskutimeve, unë mund të mos isha treguar i përmbajtur, me kundërshtarët e mi dhe si rrjedhojë, mund të kisha zbuluar, vendin e Imam Mehdiut (p.m.t.). Megjithatë ai dhe nëse do të ishte fshehur, nën këmishën e Ibn Ruhut dhe nëse do t’ia grisnin këtë këmishë copë-copë, ai nuk do ta zbulonte kurrë vendin e tij”. (60)

b- “Sërish pohojmë se, shkrimi i letrave, ngritja e pyetjeve dhe kërkimi i përgjigjeve, e Ali Ibn Babeuejhit, Muhammed Ibn Abdullah Himjerit, Ahmed Ibn Ishakut dhe të tjerëve, ndaj këtyre zëvendësve, është një tjetër dëshmi e bindjes së tyre”.

c- “Dijetari i qytetit të Kumit, Abdullah Ibn Xhaferi nënvizon: “Kur Ebu Amri ndërroi jetë, na erdhi një letër, nga zëvendësi i tij, shkrimin e të cilit e njihnim, duke na bërë të qartë se, Ebu Xhaferi ishte caktuar si zëvendësi i tij”. (61) Kjo thënie është një tregues, i pranimit si zëvendës, të Muhammed Ibn Uthmanit”.

“Këto lloj argumentësh, duhet të perceptohen si kundërshtime dhe reagime të ashpra, të Ebu Sehl Neubahtit dhe Ali Ibn Babeuejh Kummit, ndaj aludimit të rreme si zëvendës, të Husejn Ibn Mensur Hallaxhit, të cilat degjeneruan deri në masën, e përplasjeve fizike dhe poshtërimin në sytë e popullit”. (62)

“Vallë çfarë mund të nënkuptojnë, këto lloj mbrojtjesh dhe miratimesh?!” Nëse do të shtrohet pyetja: “Vallë cila ishte arsyeja, që dijetarët e mëdhenj shiitë, si Ahmed Ibn Hilali, Muhammed Ibn Ali Ibn Bilali dhe Shemelgani, u përplasën fizikisht me këta zëvendës, përgjigjia e kësaj pyetjeje, është shpalosur qartësisht, në çështjet që kemi trajtuar më lart. Këtë e themi sepse kundërshtimi i tyre, nuk kishte të bënte, me institucionin e zëvendësit, por me njerëzit të cilët ishin caktuar në këtë institucion”.

H- Gjendja e Shiitëve Gjatë Fundit të Epokës së Fshehjes

“Vallë cilat ishin përfundimet e institucioni të zëvendësit?!” “Vallë a shërbeu ky institucion qëllimit të udhëheqjes dhe bashkimit të shiitëve, ose i shërbeu të kundërtës së saj?!”

1- Mbarimi i Epokës së Harmonisë Për Shiitë

“Pas ndërrimit jetë, të imamit të njëmbëdhjetë dhe në vitet e para, të epokës së fshehjes së vogël, shiitët u ndanë në disa grupe të ndryshme. (63) Falë ndihmës së papërtuar të zëvendësve dhe dijetarëve, shiitët e hutuar arritën ta gjënin udhën e vërtetë. Ndonëse disa grupe shiitësh vijuan hutimin dhe çorientimin për vite me radhë ata arritën që të gjenin udhëzimin pas shkrimit të vëprave me titull: “Imame ue’t-Tebsire Mine’l-Hajra” (Udhëheqja dhe Këndvështrimi i Mirësisë), e Ali Ibn Babeuejhit (i cili është dhe i ati i Shejh Sadukut), “Kemaluddini ue’t-Tamamu’n-Nimeti” (Plotësimi i Fesë dhe Plotësimi i Dhuntisë), e dijetar Numanit, “Gajbe” (Fshehtësia), e Shejh Tusit, “Mesailu’l-Ashere Fi’l-Gajbe” (Dhjetë Çështjet Për Fshehtësinë), e Imam Kulejnit. (64) Megjithatë nëse i lëmë pas, këto vitet e para, pas epokës së fshehjes, theksojmë se nuk bëhet më fjalë për ndarje të tjera”. (65)

2- Triumfimi i Argumentimeve të Tyre të Drejtësisë Ndaj Kundërshtarëve

“Lërmëni t’iu themi se, aluduesit gënjeshtarë, ishin shumë aktivë, gjatë viteve të para, të epokës si zëvendës të Muhammed Ibn Uthmanit dhe Ibn Ruhut dhe si rrjedhojë, ata kundërshtuan më shumë pikërisht në këtë epokë. (66) Megjithatë ne nuk kemi të dhëna, mbi kundërshtimin e kryer në epokën e Husejn Ibn Ruhut dhe Muhammed Samarrit, dhe shtojmë se e dhëna e vetme shënuar, në epokën e Muhammed Ibn Uthmanit dhe Ibn Ruhut, nuk përbën ndonjë shembull, në krahasim me kundërshtimet e kryera, në vitet e para të epokës së tyre. Me fjalë të tjera, me kalimin e kohës, veprimtaria e kundërshtarëve, ndaj katër zëvendësve sa vinte e pakësohej dhe si rrjedhojë, në epokën e fundit të fshehjes së vogël, ishte dobësuar tërësisht. Madje burimet hitorike, na bëjnë të qartë se dhe në epokën e kundërshtimeve më të fuqishme, kundërshtarët nuk ishin të kënaqur, me dobësimin e postit të zëvendës Muhammed Ibn Uthmanit”. (67)

“Pohojmë se në përgjithësi se, as kundërshtarët e zëvendësve dhe as aluduesit gjënjeshtarë, nuk mundën të dëmtonin, udhëheqjen e zëvëndësve. Përkundrazi me kalimin e kohës, ata iu bindën ndikimit të udhëheqësve në bashkësinë shiite dhe kështu gjetën udhëzimin hyjnor, duke e pakësuar ndjeshëm praninën e ndikimit të tyre”. (68)

I- Mungesa e Mosmarrëveshjeve Mes Katër Zëvendësve

“Duam të bëjmë të qartë, se asnjë zëvendës pasardhës, nuk ishte asnjë mosmarrëveshejeje, me paraardhësin e tij, madje pasardhësi i respektonte fjalët dhe sjelljet e paraardhësit të tij. Madje ne zotërojmë të dhënat e sakta, që ta ishin në harmoni me njëri-tjetrin. Si shembull sjellim të dhënat që vërtetojnë, mallkimin e disa aluduesve gënjeshtarë, si në epokën e Husejn Ibn Ruhut dhe në epokat e tjera të paraardhësve të tij”. (69)

“Për më tepër, duke u nisur nga burimet historike, ne nuk hasim në asnjë të dhënë, që dëshmon praninë e një mosmarrëveshjeje, në mesin e katër zëvendësve dhe nuk hasim në asnjë të dhënë, që tregon se një pasardhës, të ketë kundërshtuar fjalët dhe sjelljet e paraardhësit të tij”.

J- Rrjedha e Ngjarjeve

“Shohim se shumica e rrjedhës së ngjarjeve, ka ndodhur në epokën e katër zëvendësve (70) dhe se secili pasardhës, ka ndjekur me përpikmëri, udhën e paraardhësit të tij (71) prania e disa çështjeve që i përkasin të fshehtës në këta ngjarje (72) akumulimi i dijes së zëvendësve dhe dhënia përgjigje e këtyre pyetjeve, argumenton praninë e një burimi të zanafillës të këtyre ngjarjeve, pikërisht Imam Mehdiut (p.m.t.)”.

“Nëse i bashkojmë me njëra-tjetrën, tërësinë e këtyre fakteve, arrijmë në përfundimin e pranisë, së insitucionit të zëvendësit, gjatë epokës së fshehjes së vogël dhe se bashkësia shiite, e doktrinës imamite e asaj epoke, e kishte pranuar dhe respektuar këtë instiucion. Për këtë arsye, kumtojmë se ai i cili e cilëson këtë institucion si i shpikur dhe i trilluar, është i detyruar që të paraqisë dokumentë bindës dhe argumentë. Këta të fundit, duhet të jenë të shëndoshë, që të rrëzojnë cilësinë e kundërshtimit të tyre, sepse në rast të kundërt, vetëm duke këmbëngulur në aludime, nuk do ta shmangin lexuesin nga udha e drejtë. Këta aludues gënjeshtarë, ndonëse mund të vendosin një perde, për të mbuluar diellin e së vërtetës, theksojmë se dielli, nuk mund të qëndrojë gjithmonë i fshehur këtyre reve të gënjeshtrës”.

Argumentimi i Pranisë  së Imam Mehdiut (p.m.t.) Nëpërmjet Zëvendësve (Veçanërisht Katër Zëvendësve)

“Ashtu siç kemi sqaruar deri më tani, lindja e Imam Mehdiut (p.m.t.), është mbajtur e fshehtë dhe larg syve të bashkësisë shiite, për një sërë arsyesh. Pas vdekjes së Imam Hasan Askeriut (p.m.t.), vëllai i tij, kishte aluduar për synimin e udhëheqjes. (73) Ndërsa përballë këtij aludimi, Imam Mehdiu (p.m.t.) ftonte në fshehtësi, njerëz si Uthman Ibn Saidi, pra larg syve të njerëzve”.

“Ardhja në këtë botë dhe mbajtja e fshehtë, e të birit të imamit të njëmbëdhjetë, u bë shkas i lindjes së shumë shqetësimeve, në gjirin e shiitëve dhe u hapi rrugë shtrimit të pyetjeve mbi arsyet, se si ishte i mundur lindja dhe mbajtja e tij në fshehtësi. Çështja e lindjes dhe qëndrimit në fshehtësi e një njeriu, është bërë rendi i ditës, në historinë shiite për qindra vite dhe këta të fundit, vazhdimisht kishin argumentuar këto dukuri. Gjatë këtyre dhjetë viteve të fundit, me shtimin e interesit të diskutimit, mbi çështjet e dijes dhe veçanërisht atyre fetare, disa njerëz janë orvatur, në kundërshtimin e pranisë së Imam Mehdiut (p.m.t.). Kështu që disa njerëz, kanë reaguar duke i dhënë përgjigjet e duhura dyshimeve të tyre, kanë vërtetuar praninë e imamit”. (74)

“Vallë si është e mundur, që duke lexuar veprimtaritë e zëvendësvë, të vërtetohet prania historike, e këtij personaliteti historik, i cili ishte drejtuesi i tyre?!” Duke patur parasysh, njohuritë që zotërojmë mbi zëvendësit, argumentojmë lidhjen e tyre si zëvendës, me një njeri tjetër”.

“Njohuritë tona janë si vijon:

A- Shtrimi i Pyetjeve Zëvendësve

“Vallë si ka mundësi, që dijetarët dhe juristët më të shquar shiitë, pyetjet intelektuale dhe juridike, që i drejtoheshin atyre, ia shtronin këtyre zëvëndësve, që qëndronin më poshtë se ata, në këndvështrimin intelektual?!”

“Më poshtë do të pasqyrojmë disa shembuj:

1- Ali Ibn Babeuejhi, i kërkoi zëvendës Ibn Ruhut, që t’i lutej imamit të fundit, që Ali Ibn Esuedi të begatohej më fëmijë. (75)

2- Kasim Ibn Ala, i shkroi një letër zëvendës Ibn Ruhut, që t’i lutej Allahut të Lartësuar, që të bëhej baba. (76)

3- Dijetarët më të njohur shiitë, të cilët kanë lënë gjurmë, në fushën e dijes dhe jurisrudencës, si Ahmed Ibn Ishaku, Muhammed Ibn Abdullah Himjeri, Ali Ibn Babeuejhi, Ishak Ibn Jakubi, ia shtronin këtyre zëvëndësve, që në këndvështrimin intelektual dhe juridik, qëndronin më poshtë se ata.

“Vallë çfarë shpresonin dhe dëshironin këta njerëz, duke ia drejtuar nevojat e dijes këtyre zëvendësve?! Nëse zëvendësit, nuk do të kishin një burim, ku i çonin shtrimin e këtyre nevojave, vallë a do të cilësohej kjo diçka e arsyeshme?!”

B- Mënyra e Zgjedhjes së Katër Zëvendësve dhe Drejtimi i Tyre i Bashkësisë së Shiitëve Imamitë

“Duke përjashtuar këtu Uthman Ibn Saidin, i cili kishte përfituar një përvojë drejtimi, falë shoqërimit të tij, me Imam Hasan Askeriun (p.m.t.), sqarojmë se asnjëri nga katër zëvendësit e tjerë, nuk zotëronte fuqinë e duhur, për të drejtuar i pavarur bashkësinë shiite. Ashtu siç e përmendem dhe më lart, shpjegojmë se Muhammed Ibn Uthmani dhe Ibn Ruhu, ishin ekspozuar ndaj kundërshtimit, të disa dijetarëve të shquar shiitë. Shelmagani ishte një dijetar dhe një muhaddith i madh i epokës së tij. Vallë Ibn Ruhu, cilës fuqi i ishte mbështetur, që kishte diskutuar me të?! Ahmed Ibn Hilali, Muhammed Ibn Ali Ibn Bilali, Muhammed Ibn Nusejri ishin nga dijetarët më të njohur të shiitëve dhe kishin një vend të veçantë, në mesin e bashkësisë së shiitëve imamitë”. (77)

“Tani shtrojmë pyetjen: “Vallë cilës fuqi madhore, iu mbështet Muhammed Ibn Uthmani, i cili pasi diskutoi me këta dijetarë, i largoi ata nga bashkësia shiite duke i mallkuar?! Vallë si u bë e mundur, që këta njerëz që në atë epokë, mezi njiheshin qartësisht në gjirin e shiitëve, të arrinin të mallkonin dijetarët e mëdhenj shiitë, pra cili ishte ai që i drejtontë dhe i udhëzonte këta njerëz?! Ndërsa në anën tjetër, mungesa e lidhjeve farefisnore dhe intelektuale mes këtyre zëvendësve, zgjedhja e këtyre njerëzve, për t’u bërë zëvendësit e imamit të fundit (78) më pas miratimi dhe mbrojtja e tyre në mesin e bashkësisë shiite (79). Vallë a nuk janë të tërë këto dëshmi, se pas tyre qëndronte një fuqi madhore, pra se pas perdes ishte pikërisht Imam Mehdiu (p.m.t.), ai i cili i jepte miratimet dhe udhëzimet perkatëse?!”

C- Pranimi dhe Bindja e Dijetarëve, Muhaddithëve dhe Juristëve më të Shquar Shiitë të Këtyre Katër Zëvendësve

“Ashtu siç e shpjeguam dhe më sipër, detyra kryesore e dijetarëve të një feje, është qëndrimi në pararojë, kundër njerëzve të mbrapshtë, tqë kanë për qëllim futjen e risive dhe shfrytëzimit për keq të kësaj feje. Por vallë çfarë nënkupton, pranimi dhe bindja në përgjithësi, e pjesës më të madhe të dijetarëve më të shquar të një feje, ndaj aludimit të disa njerëzve, madje vërtetimi i fjalëve dhe i veprimtarive të tyre, pa kundërshtimin më të vogël?!” (80)

“Për ilustrimin e pohimit tonë, paraqisim shembujt e mëposhtëm:

1- Pasi Ibn Ruhu u zgjodh si zëvendës, Ebu Sehl Neubahti theksoi, se ishte kryer zgjidhja më e mirë. (81)

2- Kur Muhammed Ibn Uthmani, caktoi si zëvendësin e tij Ibn Ruhun, Ahmed Ibn Metili dhe i biri i tij Xhaferi, jo vetëm që nuk e kundërshtuan, por iu bindën menjëherë. (82)

“Këto lloj argumentësh, duhet të perceptohen si kundërshtime dhe reagime të ashpra, të Ebu Sehl Neubahtit dhe Ali Ibn Babeuejh Kummit, ndaj aludimit të rreme si zëvendës, të Husejn Ibn Mensur Hallaxhit, të cilat degjeneruan deri në masën, e përplasjeve fizike dhe poshtërimin në sytë e popullit. (83) Tërësia e këtyre reagimeve, është një treguesi i qartë, se dijetarët dhe juristët më të shquar shiitë, i kanë pranuar dhe u janë bindur zëvëndësve. Vallë cili ishte burimi i këtyre zëvendësve, që dijetarët shiitë e nderuan dhe e respektuan kaq shumë?!”

D- Pranimi i Instituicionit të Zëvendësve dhe Nga Ana e Kundërshtarëve

“Njëra nga mënyrat e perceptimit, të vërtetësisë së një çështjeje, është dhe hetimi i thënieve të kundërshtarëve. Në rast së këta të fundit, kanë marrë pjesë, gjatë rrjedhës së këtyre ngjarjeve, thëniet e tyre mund të na ndriçojnë imtësitë e ngjarjeve. Nuk ka dyshim se, ne mund të përfitojmë njohur, nëse kjo dukuri sendërtohet, vetëm nga kundërshtimi i drejtë dhe nëse kundërshtarët nuk e kanë mbuluar të vërtetën me perde. Burimet shiite bëjnë të ditur, se shumë pak dijetarë shiitë, kanë kundërshtuar katër zëvendësit. Ne këtu do të përmendim vetëm dy pika interesante:

1- Një pjesë e këtyre kundërshtimeve, është drejtuar vetëm kundër zëvendësit të asaj epoke, pra as kundër mbarë zëvendësve dhe as kundër këtij institucioni. Ahmed Ibn Hilali, pasi nuk e pranon Uthman Ibn Saidin si zëvendës citon: “Unë nuk kam dëgjuar ndonjë argument të padiskutueshëm, nga Muhammed Ibn Uthmani, por e nuk e kundërshtoj se i ati i tij, ishte zëvendësi i imamit të fundit”. (84)

2- Disa nga këta, gjatë dikstumit me zëvendësin, e kishin pranuar postin e tij. Gjatë mbledhjeje, Muhammed Ibn Ali Ibn Bilali, ka rrëfyer se Muhammed Ibn Uthmani kishte të drejtë dhe se e kishte urdhëruar që t’i dorëzonte pasurinë atij”. (85)

3- Ndërsa disa të tjerë, janë orvatur që ta paraqisn veten, si të jenë zëvendësit e caktuar nga Imam Mehdiu (p.m.t.). Në veprën e tij me titull: “Gajbe” (Fshehtësia), Shejh Tusi përshkruan se Shelmegani, ka pohuar njohjen dhe pranimin e institucionit të zëvendësit. Gjithashtu Shemelgani ka aluduar se, është caktuar nga imami i dymbëdhjetë. (86)

“Nëse lexojmë shënimet e kundërshtarëve dhe të aluduesve gënjeshtarë, ne nuk rastisim në asnjë dokument që vërteton, kundërshtimin ndaj institucionit të zëvendësit. Përkundrazi thëniet e tyre janë një dëshmi, e pranisë së institucionit të zëvendësit dhe ashtu siç bëhet e qartë, lidhja e tij me praninë e Imam Mehdiut (p.m.t.). Përballë këtyre argumentëve, vallë a mund të mendojë një njeri, që vetëm duke u nisur, nga prania e kundërshtimeve, të mohohet ky institucion?!” (87)

“Shkurtimisht themi se kundërshtarët, nuk mohonin institucionin e zëvendësit, por njeriun i cili ishte zgjedhur si zëvendës. Sërish siç kuptohet qartë nga thëniet e tyre, theksojmë se ata vërtetojnë, se prania e institucionit të zëvendësit, është e lidhur ngushtë, me praninë e imamit të fundit”.

Përfundim

“Pohojmë se gjatë epokës së fshehjes së vogël, institucioni i zëvendësit ishte i pranishëm dhe se zëvendësit kishin kontakte të vazhdueshme, mes imamit të dymbëdhjetë (p.m.t.) dhe bashkësisë shiite. Këndvështrimi historik, na bën të ditur, se si bashkësia e shiitëve imamitë, veçanërisht dijetarët, muhaddithët dhe juristët më të mëdhenj shiitë, madje dhe kudërshtuesit e zëvendësve, e kishin pranuar praninë e një njeriu, i cili jepte udhëzimet përkatëse pas perdes. Kjo ishte arsyeja kryesore, që shiitët i besonin dhe i respektonin kaq shumë, zëvendësit dhe veçanërisht katër zëvendësit. Kjo dukuri bëhet dhe më e qartë, nëse përmendim se dijetarët, muhaddithët, juristët më të shquar shiitë e asaj epoke, në gjeografinë e gjërë shiitë që nga Bagdadi, Nexhefi, Reji, Nishaburi, Kumi etj, nuk i kanë kushtuar aspak rëndësi njerëzve, madje i kanë hedhur poshtë, aludimet e atyre që nuk i kanë vlerësuar zëvendësit, si ndërmjetësuesit e Imam Mehdiut (p.m.t.). Për këtë arsye theksojmë, se caktimi i këtyre zëvëndësve, nga ana e Imam Mehdiut (p.m.t.), na çon domosdoshmërisht në argumentimin e praninë së tij”.

Burimet e Referuara Për Këtë Artikull:

1-      Muhammed Ibn Ali Ibn Ibrahim Saduku, “Kemaluddini ue Tamamu’n-Nimeti” (Plotësimi i Fesë dhe Plotësimi i Dhuntisë), fq. 384 dhe 435, (viti i botimit 1416 i mërgimit islam / viti 1995 gregorian), Shtëpia Botuese: “Islami”, Kum, Iran.

2- Muhammed Ibn Muhammed Ibn Numan Mufidi, “Mesailu’l-Ashere Fi’l-Gajbe” (Dhjetë Çështjet Për Fshehtësinë), fq. 63, (viti i botimit 785 i mërgimit islam / viti 1384 gregorian), Shtëpia Botuese: “Qendra e Mësimeve të Veçanta Për Imam Mehdiun (p.m.t.), Kum, Iran.

3- Sad Ibn Abdullah Ensariu, “Makalat ue’l-Firak” (Artikujt dhe Ndryshimi), fq. 102, Shtëpia Botuese e Dijes dhe e Shkencës, (viti i botimit 762 i mërgimit islam / viti 1361 gregorian), Shtëpia Botuese: “Qendra e Mësimeve të Veçanta Për Imam Mehdiun (p.m.t.), Teheran, Iraniane.

4- Ali Ibn Husejn Babeuejhi, “Imame ue’t-Tebsire Mine’l-Hajra” (Udhëheqja dhe Këndvështrimi i Mirësisë), fq. 9, (viti i botimit 818 i mërgimit islam / viti 1416 gregorian), Shtëpia Botuese Islame, Kum, Iran, Muhammed Ibn Ali Ibn Ibrahim Saduku, “Kemaluddini ue Tamamu’n-Nimeti” (Plotësimi i Fesë dhe Plotësimi i Dhuntisë), Parathënia dhe fq. 2, Muhammed Ibn Ibrahim Ibn Xhafer Numani, “Gajbe” (Fshehtësia), fq. 30, (viti i botimit 777 i mërgimit islam / viti 1376 gregorian)

5- Muhammed Ibn Jakub Kulejni, “Usulu Kafi” (Metodologjia e Mjaftimit), vëll. 2, fq. 456, 461 dhe 467, (viti i botimit 776 i mërgimit islam / viti 1375 gregorian), Shtëpia Botuese: “Trëndafilishtja”.

6- Me fjalën “derë”, nënkuptojmë derën hyrëse në shtëpi, ose vendin e asaj shtëpie. Ndërsa me termin “derë”, nënkuptojmë termin e përdorur, për zëvendësit e pafajshëm, që kanë lidhje të veçantë më imamët e tyre të dashur, siç është përdorur në veprën me titull: “Muntehebu’l-Enuari” (Lajmërimi i Dritave) dhe “Tarihu’l-Ehli’l-Bejti” (Historia e Ehli Bejtit).

7- Transmetimet e muhaddithëve dhe historianëve, “Tarihu’l-Ehli’l-Bejti” (Historia e Ehli Bejtit), fq. 150. 151, (viti i botimit 1410 i mërgimit islam / viti 1989 gregorian), Shtëpia Shtëpia Botuese: “Ehli Bejti dhe Ringjallja e Trashëgimisë). Themi se gjenden kundërshtime mbi autorësinë e kësaj vepre, sepse kjo e fundit i ngjan më tepër përmbledhjes së transmetimeve të transmetuesve”.

8- Ndonëse gjenden dallime të doktrinës dhe besimit, pohojmë se kjo adresë, mund të merret si e mirëqënë, sepse të dhënat e saj janë marrë, nga burime të besueshme.

9- Me fjalën “zëvendës”, nënkuptojmë caktimin e një njeriu, për kryerjen e një detyre. Me termin “zëvendës”, të përdorur në këtë artikull, nënkuptojmë caktimin dhe zgjedhjen e një njeriu, për kryerjen e detyrës, nga Imam Mehdiu (p.m.t.), t’ua përcjellur shiitëve.

10- Husejn Ibn Hamdan Hasibi, “Hidaje” (Udhëzimi), fq. 131, 132, 133 (dorëshkrim i botuar në vitin 1351 i mërgimit islam / viti 1932 gregorian), Shtëpia Botuese: “Ringjallja e trashëgimisë”, Kum, Iran.

11- Në veprat e tjera, emri i këtij zëvendësi, kalon si Uthman Ibn Saidi. Këtë emër e ka përcjellur Keshshi.

12- Muhammed Ibn Hasan Tusi, “Ihtijaru’l-Marifeti’r-Rixhali” (Zgjedhja e Diturisë së Muhaddithëve), fq. 577, (viti i botimit 783 i mërgimit islam / viti 1382 gregorian), Shtëpia Botuese: “Ministria e Kulturës dhe Udhëzimi Islam), Teheran, Iran.

13- Muhammed Ibn Ibrahim Ibn Xhafer Numani, “Gajbe” (Fshehtësia), fq. 248, (viti i botimit 777 i mërgimit islam / viti 1376 gregorian).

14- Muhammed Ibn Ali Ibn Ibrahim Saduku, “Kemaluddini ue Tamamu’n-Nimeti” (Plotësimi i Fesë dhe Plotësimi i Dhuntisë), fq. 432, (viti i botimit 1416 i mërgimit islam / viti 1995 gregorian).

15- Muhammed Ibn Ali Ibn Ibrahim Saduku, “Kemaluddini ue Tamamu’n-Nimeti” (Plotësimi i Fesë dhe Plotësimi i Dhuntisë), fq. 442 (viti i botimit 1416 i mërgimit islam / viti 1995 gregorian).

16- Muhammed Ibn Jakub Kulejni, “Mesailu’l-Ashere Fi’l-Gajbe” (Dhjetë Çështjet Për Fshehtësinë), fq. 72.

17- Muhammed Ibn Muhammed Ibn Numan Mufidi, “Irshadi” (Udhëzimi), fq. 681, 686, 687, (viti i botimit 781 i mërgimit islam / viti 1380 gregorian), Shtëpia Botuese Islame.

18- Me fjalën “udhëtar”, nënkuptjmë nj ënjeriu udhëtar, e cila vjen nga rrënja “udhëtim”. Ndërsa me termin “udhëtar”, të përdorur në këtë artikull, nënkuptojmë përmirësimin e zemrave nga ndyrësia. “Muxhemu’l-Uasiti” (Përmbledhja e Ndërmjetësit), fq. 433, “Taxhu’l-Arusi” (Kurora e Dhëndrit), vëll. 6, fq. 527). Shejh Tusi e ka përdorur për herë të parë këtë term për zëvendësit.

19- Muhammed Ibn Hasan Tusi, “Gajbe” (Fshehtësia), fq. 353-393, (viti i botimit 1417 i mërgimit islam / viti 1996 gregorian), Shtëpia Botuese: “Dituria Islame”, Kum, Iran.

20- Ahmed Ibn Ali Tabersi, “Ihtixhaxhi” (Ekstrakti), vëll. 2, fq. 555, 556, Shtëpia Botuese: “Shembulli”, (viti i botimit 1413 i mërgimit islam / viti 1992 gregorian).

21- Me fjalën “zëvendës”, nënkuptojmë një njeri të afërt, të caktuar në një detyrë përkatëse. “Muxhemu’l-Uasiti” (Përmbledhja e Ndërmjetësit), fq. 1054, 1055, “Taxhu’l-Arusi” (Kurora e Dhëndrit), vëll. 2, fq. 453, 454).

22- Muhammed Ibn Xherir Rustem Taberi, “Delailu’l-Imameti” (Argumentët e Udhëheqjes), fq. 51, (viti i botimit 1413 i mërgimit islam / viti 1992 gregorian), Shtëpia Botuese: “Mirësia”, Kum, Iran.

23- Sejjid Hasan Fatimi dhe Muhammed Rida Xhebbari, “Nakd Kitabi Sazman Uekaleti ue Pasuh Nakd” (Shënimi i Veprës së Institutit të Zëvendësit Dhe Sëhimi i Besëlidhja), Revista: “Tarih Der Ajine Pejuhish” (Historia e Vërtetë e Ngjarjeve), Numri: 12, fq. 153, 154.

24- Muhammed Ibn Hasan Tusi, “Gajbe” (Fshehtësia), fq. 355-356,

25- Muhammed Ibn Jakub Kulejni, “Usulu Kafi” (Metodologjia e Mjaftuesit), vëll. 2, fq. 120, 121, Muhammed Ibn Hasan Tusi, “Gajbe” (Fshehtësia), fq. 354.

26- Husejn Ibn Hamdan Hasibi, “Hidaje” (Udhëzimi), fq. 131, Muhammed Ibn Hasan Tusi, “Gajbe” (Fshehtësia), fq. 356.

27- Muhammed Ibn Hasan Tusi, “Gajbe” (Fshehtësia), fq. 371.

28- Muhammed Ibn Ali Ibn Ibrahim Saduku, “Kemaluddini ue Tamamu’n-Nimeti” (Plotësimi i Fesë dhe Plotësimi i Dhuntisë), fq. 517, Muhammed Ibn Hasan Tusi, “Gajbe” (Fshehtësia), fq. 396.

29- Muhammed Ibn Ali Ibn Ibrahim Saduku, “Kemaluddini ue Tamamu’n-Nimeti” (Plotësimi i Fesë dhe Plotësimi i Dhuntisë), fq. 484, Muhammed Ibn Hasan Tusi, “Gajbe” (Fshehtësia), fq. 310 dhe 373, Ahmed Ibn Ali Tabersi, “Ihtixhaxhi” (Ekstrakti), vëll. 2, fq. 552.

30- Muhammed Ibn Hasan Tusi, “Ihtijaru’l-Marifeti’r-Rixhali” (Zgjedhja e Diturisë së Muhaddithëve), fq. 577, Muhammed Ibn Ali Ibn Ibrahim Saduku, “Kemaluddini ue Tamamu’n-Nimeti” (Plotësimi i Fesë dhe Plotësimi i Dhuntisë), fq. 501, 502 dhe 517, 518, 519.

31- Muhammed Ibn Ali Ibn Ibrahim Saduku, “Kemaluddini ue Tamamu’n-Nimeti” (Plotësimi i Fesë dhe Plotësimi i Dhuntisë), fq. 503

32- Muhammed Ibn Ali Ibn Ibrahim Saduku, “Kemaluddini ue Tamamu’n-Nimeti” (Plotësimi i Fesë dhe Plotësimi i Dhuntisë), fq. 483, 484.

33- Muhammed Ibn Ali Ibn Ibrahim Saduku, “Kemaluddini ue Tamamu’n-Nimeti” (Plotësimi i Fesë dhe Plotësimi i Dhuntisë), fq. 520.

34- Muhammed Ibn Hasan Tusi, “Gajbe” (Fshehtësia), fq. 415.

35- Nasir Ibn Abdullah Ibn Ali Kafari, “Usulu Medhhebi’sh-Shiati’l-Ithna’l-Asherijje” (Metodologjia e Doktrinës Shiite të Dymbëdhjetë Imamëve), fq. 892, 893. (viti i botimit 1415 i mërgimit islam / viti 1994 gregorian), Botimi i Dytë, Ahmed Katibi, “Tatauuru’l-Fikri’s-Sijasijji’sh-Shii Mine’sh-Shura Ile Uelajetu’l-Fakihi” (Zhvillimi i Mendimit Politik të Shiitëve Nga Mbledhja Tek Juristi Kujdestar), fq. 231, Shtëpia Botuese: “Rinia”, Bejrut, Liban, Ahmed Kesreuiu “Behajigeri” (Mashtrimi), fq. 9, 10, Shtëpia Botuese e Shkencës, Teheran, Iran.

36- Ne nuk kemi shumë të dhëna, për zëvendësit e tjerë, kështu që jemi përqendruar në sqrimin e vetëm këtyre katër zëvendësve dhe si rrjedhojë argumentët dhe dëshmitarët janë kreyesisht për këta.

37- Për njohuri të mëtejshme, shihni veprën me titull: “Sazman Uekalet ue Naksh An Der Asr Eimme” (Instituti i Zëvëndësit dhe Pasqyrimi i Tij në Shekullin e Imamëve), e Muhammed Rida Xhebbarit, fq. 450-482, (viti i botimit 783 i mërgimit islam / viti 1382 gregorian), Shtëpia Botuese: “Imam Humejni”, Kum, Iran.

38- Muhammed Ibn Hasan Tusi, “Gajbe” (Fshehtësia), fq. 287, 290.

39- Muhammed Ibn Hasan Tusi, “Rixhal” (Muhaddithët), fq. 432, (viti i botimit 1416 i mërgimit islam / viti 1995 gregorian), Shtëpia Botuese: “Pasuritë), Kum, Iran, Ahmed Ibn Muhammed Berki, “Tabakat” (Klasifikimi), fq. 143, , (viti i botimit 1428 i mërgimit islam / viti 2007 gregorian), Kum, Iran.

40- Ahmed Ibn Ali Nexhashi, “Rixhal” (Muhaddithët), fq. 354, 355, (viti i botimit 1416 i mërgimit islam / viti 1995 gregorian), Kum, Iran.

41- Ahmed Ibn Ali Nexhashi, “Rixhal” (Muhaddithët), fq. 354, 355, (viti i botimit 1416 i mërgimit islam / viti 1995 gregorian), Kum, Iran.

42- Muhammed Ibn Hasan Tusi, “Gajbe” (Fshehtësia), fq. 374, 383.

43- Muhammed Ibn Ali Ibn Ibrahim Saduku, “Kemaluddini ue Tamamu’n-Nimeti” (Plotësimi i Fesë dhe Plotësimi i Dhuntisë), fq. 503, Muhammed Ibn Hasan Tusi, “Gajbe” (Fshehtësia), fq. 308, 309, 320.

44- Muhammed Ibn Ali Ibn Ibrahim Saduku, “Kemaluddini ue Tamamu’n-Nimeti” (Plotësimi i Fesë dhe Plotësimi i Dhuntisë), fq. 483, 484, Muhammed Ibn Hasan Tusi, “Gajbe” (Fshehtësia), fq. 290, 291, 292.

45- Për njohuri të mëtejshme, mbi aluduesit gënjeshtarë, shihni veprën me titull: “Gajbe” (Fshehtësia), e Muhammed Ibn Hasan Tusit, fq. 397. Ndonëse autori, i ka përmbledhur kundërshtarët në një krye të vetëm, duhet punuar ende seriozisht, për të përcaktuar llojet e kundërshtimeve të tyre.

46- Muhammed Ibn Hasan Tusi, “Gajbe” (Fshehtësia), fq. 399.

47- Muhammed Ibn Hasan Tusi, “Gajbe” (Fshehtësia), fq. 400, 401.

48- Muhammed Ibn Hasan Tusi, “Gajbe” (Fshehtësia), fq. 391, 392.

49- Muhammed Ibn Ali Ibn Ibrahim Saduku, “Kemaluddini ue Tamamu’n-Nimeti” (Plotësimi i Fesë dhe Plotësimi i Dhuntisë), fq. 502, 503, Muhammed Ibn Hasan Tusi, “Gajbe” (Fshehtësia), fq. 365, 366, 394.

50- Muhammed Ibn Ali Ibn Ibrahim Saduku, “Kemaluddini ue Tamamu’n-Nimeti” (Plotësimi i Fesë dhe Plotësimi i Dhuntisë), fq. 514, Muhammed Ibn Hasan Tusi, “Gajbe” (Fshehtësia), fq. 394-396.

51- Muhammed Ibn Jakub Kulejni, “Usulu Kafi” (Metodologjia e Mjaftuesit), vëll. 2, fq. 456, 466, Muhammed Ibn Ali Ibn Ibrahim Saduku, “Kemaluddini ue Tamamu’n-Nimeti” (Plotësimi i Fesë dhe Plotësimi i Dhuntisë), fq. 48, 509, 516, 517, 519.

52- Abbas Ikbal Ashtijani, “Hanedani Neubahti” (Dinastia e Neubahtëve), fq. 214, (viti i botimit 745 i mërgimit islam / viti 1345 gregorian), Shtëpia Botuese: “Maturia”, Teheran, Iran.

53- Sejjid Hasan Fatimi dhe Muhammed Rida Xhebbari, “Nakd Kitabi Sazman Uekaleti ue Pasuh Nakd” (Shënimi i Veprës së Institutit të Zëvendësit Dhe Sëhimi i Besëlidhja), Revista: “Tarih Der Ajine Pejuhish” (Historia e Vërtetë e Ngjarjeve), Numri: 12, fq. 153, 154, 155. Në këtë revistë, janë krahasuar të dhënat e Ali Ibn Muhammed Sammarit dhe Ali Ibn Muhammed Ibn Zijad Sajmerit.

54- Muhammed Ibn Hasan Tusi, “Gajbe” (Fshehtësia), fq. 369.

55- Muhammed Ibn Hasan Tusi, “Gajbe” (Fshehtësia), fq. 368.

56- Muhammed Ibn Hasan Tusi, “Gajbe” (Fshehtësia), fq. 369.

57- Muhammed Ibn Hasan Tusi, “Gajbe” (Fshehtësia), fq. 363.

58- Muhammed Ibn Hasan Tusi, “Gajbe” (Fshehtësia), fq. 390.

59- Xhathim Husejni, “Tarih Sijasi Asr Gajbeti Imami Deuazdehum” (Historia Politike e Shekullit të Fshehtësisë të Imamit dhe Zëvendësve të Tij), fq. 149, (viti i botimit 778 i mërgimit islam / viti 1377 gregorian).

60- Muhammed Ibn Hasan Tusi, “Gajbe” (Fshehtësia), fq. 391.

61- Muhammed Ibn Hasan Tusi, “Gajbe” (Fshehtësia), fq. 362.

62- Muhammed Ibn Hasan Tusi, “Gajbe” (Fshehtësia), fq. 401, 402, 403, Ahmed Ibn Ali Nexhashi, “Rixhal” (Muhaddithët), fq. 23, Muhammed Ibn Ali Ibn Ibrahim Saduku, “Kemaluddini ue Tamamu’n-Nimeti” (Plotësimi i Fesë dhe Plotësimi i Dhuntisë), fq. 53, 54, 55, 56, Abbas Ikbal Ashtijani, “Hanedani Neubahti” (Dinastia e Neubahtëve), fq. 116.

63- Hasan Ibn Musa Neubahti, “Firaku’sh-Shia” (Ndarja e Shiitëve), fq. 96, (viti i botimit 1355 i mërgimit islam / viti 1936 gregorian), Shtëpia Botuese: “Të Shmangurit”, Nexhef, Irak, “Makalat ue’l-Firak” (Artikujt dhe Ndarja), fq. 102-116, Nexhef, Irak.

64- Hasan Ibn Musa Neubahti, “Firaku’sh-Shia” (Ndarja e Shiitëve), fq. 96, (viti i botimit 1355 i mërgimit islam / viti 1936 gregorian), Shtëpia Botuese: “Të Shmangurit”, Nexhef, Irak, “Makalat ue’l-Firak” (Artikujt dhe Ndarja), fq. 102-116, Nexhef, Irak.

65- Këtë kuptojmë duke lexuar veprat e ndarjeve dhe doktrinave.

66- Ahmed Ibn Hilali, Muhammed Ibn Ali Ibn Bilali dhe Muhammed Ibn Nusejri kanë jetuar në epokën e Muhammed Ibn Uthmanit, Shelmegani dhe Ebu Mensur Halaxhi dhe Ebu Bekr Bagdadi, kanë jetuar në epokën e Husejn Ibn Ruhut. Duhet të bëjmë kujdes, që të mos i vlerësojmë, të tërë këta kundërshtime në të njëjtin nivel.

67- Muhammed Ibn Hasan Tusi, “Gajbe” (Fshehtësia), fq. 356, 363.

68- Fuqia e këtyre njerëzve, del në dritë, kur përplasen me njerëz të ditur si Nemiri dhe Shelmegani.

69- Muhammed Ibn Hasan Tusi, “Gajbe” (Fshehtësia), fq. 373, Ahmed Ibn Ali Tabersi, “Ihtixhaxhi” (Ekstrakti), vëll. 2, fq. 557.

70- Muhammed Ibn Hasan Tusi, “Gajbe” (Fshehtësia), fq. 356, 363.

71- Muhammed Ibn Hasan Tusi, “Gajbe” (Fshehtësia), fq. 353, 363.

72- Muhammed Ibn Ali Ibn Ibrahim Saduku, “Kemaluddini ue Tamamu’n-Nimeti” (Plotësimi i Fesë dhe Plotësimi i Dhuntisë), fq. 516, Muhammed Ibn Hasan Tusi, “Gajbe” (Fshehtësia), fq. 395.

73- Muhammed Ibn Ali Ibn Ibrahim Saduku, “Kemaluddini ue Tamamu’n-Nimeti” (Plotësimi i Fesë dhe Plotësimi i Dhuntisë), fq. 442.

74- Muhammed Ibn Ali Ibn Ibrahim Saduku, “Kemaluddini ue Tamamu’n-Nimeti” (Plotësimi i Fesë dhe Plotësimi i Dhuntisë”, fq. 442.

75- Muhammed Ibn Ali Ibn Ibrahim Saduku, “Kemaluddini ue Tamamu’n-Nimeti” (Plotësimi i Fesë dhe Plotësimi i Dhuntisë), fq. 503.

76- Muhammed Ibn Jakub Kulejni, “Usulu Kafi” (Metodologjia e Mjaftuesit), vëll. 2, fq. 457.

77- Sejjid Hasan Fatimi dhe Muhammed Rida Xhebbari, “Nakd Kitabi Sazman Uekaleti ue Pasuh Nakd” (Shënimi i Veprës së Institutit të Zëvendësit Dhe Sëhimi i Besëlidhja), Revista: “Tarih Der Ajine Pejuhish” (Historia e Vërtetë e Ngjarjeve), Numri: 12, fq. 660-678.

78- Ndonëse personalitet e shquara shiite, si Ahmed Ibn Metili, i biri i tij Xhaferi, Ebu Sehl Neubahti dhe Imam Kulejni ishin ende gjallë, Husejn Ibn Ruhu, zgjodhi si pasardhësin e tij Ibrahim Ibn Hashim Samarrin.

79- Muhammed Ibn Hasan Tusi, “Gajbe” (Fshehtësia), fq. 367, 368, 370, 371, 391.

80- Disa nga dijetarët shiitë, mund t’i kundërshtojnë këta zëvendës. Përgjigjia për këtë do të vijë pak më vonë.

81- Muhammed Ibn Hasan Tusi, “Gajbe” (Fshehtësia), fq. 391.

82- Muhammed Ibn Ali Ibn Ibrahim Saduku, “Kemaluddini ue Tamamu’n-Nimeti” (Plotësimi i Fesë dhe Plotësimi i Dhuntisë), fq. 501, Muhammed Ibn Hasan Tusi, “Gajbe” (Fshehtësia), fq. 367, 368.

83- Muhammed Ibn Hasan Tusi, “Gajbe” (Fshehtësia), fq. 401, 402, 403, Sejjid Hasan Fatimi dhe Muhammed Rida Xhebbari, “Nakd Kitabi Sazman Uekaleti ue Pasuh Nakd” (Shënimi i Veprës së Institutit të Zëvendësit Dhe Sëhimi i Besëlidhja), Revista: “Tarih Der Ajine Pejuhish” (Historia e Vërtetë e Ngjarjeve), Numri: 12, fq. 703-704.

84- Muhammed Ibn Hasan Tusi, “Gajbe” (Fshehtësia), fq. 399.

85- Muhammed Ibn Hasan Tusi, “Gajbe” (Fshehtësia), fq. 400, 401.

86- Muhammed Ibn Hasan Tusi, “Gajbe” (Fshehtësia), fq. 359, 391, 392.

87- Njëri nga argumentët e paraqitur nga Ahmed Katibi, kundër institucionit të zëvendësit, është dhe prania e kundërshtarëve. Ai duke paraqitur vetëm kundërshtimet e disa njerëzve, ndaj këtyre katër zëvëndësve, orvatet në hedhjen e dyshimeve ndaj themeleve të këtij institucioni. Megjithatë ai duke u orvatur, në hedhjen e dyshimeve, gabon në masën dhe llojin e kundërshtimit.

“Artikulli në fjalë, është shkëputur nga numri nëntë, i revistës islame me titull: “Meshriku’l-Meudi” (Lindja e Premtuar), botuar në stinën e verës, në vitin 1388 të mërgimit islam / viti 1968 gregorian”.