Ndarja apo copëzimi i Sirisë

Pas dy viteve  e gjysmë luftë në Siri, realiteti është i ashpër, ky vend  nuk do të jetë i qëndrueshëm, shtet i bashkuar e lëre më  një shtet  demokratik. Kjo mund të jetë koha për të filluar për të menduar në lidhje me alternativat.

      Siria është fragmentuar tashmë në enklava të përcaktuara. Një shumëllojshmëri e rebelëve sunnitë arabë kontrollojnë hapësira të mëdha në veri dhe në lindje të vendit, ndërkohë që regjimi është dominant në kryeqytet dhe në qytetet e mëdha. Më së shumti  jo sunnitë ka në krahinat bregdetare, dhe në një korridor që i lidh ato.

       Kurdët kontrollojnë zona të vogla kufitare në verilindje, kurse  druzët janë të përqëndruar, kryesisht, në jugperëndim të Sirisë, dhe  kanë formuar milicinë e tyre për t’iu shmangur sulmeve ndëshkuese rebele, edhe pse janë të kujdesshëm të qëndrojnë si neutral.

       Edhe pse rebelët kanë gjasa për të sjellë përfundimisht poshtë  regjimin e pakicës të presidentit Bashar Assad, sipas Michael O'Hanlon rënia e Damaskut, do të jo për t'i dhënë fund luftës në Siri se sa përmbysjes së Sadamit në vitin 2003 që solli stabilitet në Irak. Forcat pro regjimit do të shkojnë përsëri në drejtim të bregdetit, kurdët dhe druzët do të pasurojnë enklavat e tyre, kurse rebelët sunnitë do të luftojnë njëri-tjetrin për të kërkuar atë që ka mbetur në kryeqytetin sirian.

      Kjo mund të jetë shumë vite para se ndonjë koalicion në Siri  të bëhet mjaft i fuqishëm, i gatshëm dhe i bashkuar për të imponuar një monopol shtetëror të forcës. Deri në atë kohë, vendi do të ketë humbur qindra e mijëra njerëz, shumicën e infrastrukturës urbane të saj, dhe vlerat e një brezi, dhe rritjen e zhvillimit ekonomik. Dëmi kolateral i një lufte të rëndë në fund të fundit mund të bëjnë sundimin e kujdo që i fiton të gjitha, por s’mund të qeverisë tërë vendin.

      Fort i vetëdijshëm për këtë, zyrtarët e administratës së Obama-s vazhdojnë me shpresat  e tyre për të vendosur një marrëveshje, për të  ndërmjetësuar duke biseduar për të siguruar një tranzicion paqësor, sipas shumicës në Siri. Problemi është se fraksionet e fuqishme rebele xhihadiste dhe donatorët e tyre të pasur në Gjirin Arab (Persik) kurrë nuk do të pranojnë një marrëveshje politike që shkurton rrugëtimin e tyre drejt një shteti islamik në Siri , ndërsa shumica Alevite sdhe pakica të tjera do të refuzojë çdo plan të tranzicionit. 

      Nuk ka asnjë mënyrë për të kapërcyer hendekun  derisa dikush i merr  frerët e xhihadistëve, dhe kjo duket qartë se nuk do të ndodhë para se forcat pro- regjimit të mposhten.

     Alternativa më e besueshme ndaj restaurimit të dhunës e  hegjemonisë arabe sunnite në Siri është ndarja, edhe pse është e vështirë   sepse duhet krijuar dy ose më shumë shteteve të pavarura (p.sh. si Sudani, 2011) , ose të buta , siç propozon O'Hanlon, duke rezultuar në kantone autonome të centralizuara nën një qeveri të dobët federale (p.sh. Bosnja , 1995 ).

    Sigurish, Siria do të ndahet me kujdes në zona etno - sektare  gjeografike. Përveç druzëve, rrethina bregdetare e Latakia-s dhe provinca Tartous, pjesë e territorit sirian, ku çdo pakicë është një shumicë (edhe pse ka mjaft zona ku mbizotërojnë sunnitët ). Të gjitha qytetet e mëdha janë të përziera në pikëpamje fetare.

     Megjithatë, për aq sa refugjatët nga zonat e kontrolluara nga qeveria janë në mënyrë disproporcionale sunni dhe ata u larguan, tani rebelët –i mbajnë ato në mënyrë disproporcionale. Kontrolli në territoret e dy regjimeve, pozitë dhe opozitë, është duke u bërë në mënyrë të vazhdueshme më homogjen.

       Si në Liban, gjatë luftës civile të saj, në vitet 1975-1990, edhe në Siri ndarja de facto po ndodh çdo ditë. Pyetja është nëse komuniteti ndërkombëtar do të inkurajojë një zgjidhje që e institucionalizon këtë fragmentim, ndarje, sesa të kërkojë për të çuar fitoren një anë apo në anën tjetër.

      Edhe pse një ndarje e lehtë apo e vështirë është thellësisht tabu në Siri (një trashëgimi fatkeqe e kolonializmit francez ), duket se shumica  e Alevive, pothuajse të gjithë kurdët, shumica e të Krishterëve dhe Druzët do të preferojnë një formë të secesionit apo decentralizimit të skajshëm, që të ndihen të sigurtë nga pasiguria e sundimit të shumicës (dhe pothuajse, me siguri islamike ), veçanërisht në qoftë se kjo do të

thotë një fund i hershëm i luftimeve.

      Shumica e arabëve sunnitë i kundërvihen ndarjes, jo aq shumë për shkak se ata e shohin sovranitetin e Sirisë dhe kufijt e tanishëm si të shenjtë, por për shkak se ata presin fitoren nën sundimin e shumicës në Sirinë e bashkuar. Megjithatë, Sunnitët mund të mbështesin ndarjen në qoftë se kjo do të thotë për t'i shpëtuar Assadit.

      Ata, gjithashtu, mund të preferojnë të jetojnë në një shtet më homogjen, jashtë  ndikimit, veçanërisht iranian. Xhihadistët,  padiskutim, do të refuzojë ndarjen, por jo më shumë se ata që kanë hedhur poshtë të gjitha rezultatet tjera të konceptueshme politike, të pranueshme një masë kritike për minoritet (dhe ndoshta më pak, aq sa një shtet i cunguar arab sunnitë me pakicat ka më pak pengesa ndaj pushtetit të tyre politik.

      Në nivel rajonal dhe ndërkombëtar, ndarja është zgjedhja e parë.  Megjithatë, me përjashtim të Turqisë  që i del telashe me autonominë kurde. Jordani dhe ndoshta Izraeli do të gjejnë një mik tek entiteti Druzë, ndërsa në vijën bregdetare Alevitët do të dominojnë në minishtet, ku të jetë të sigurt sepse kanë lidhje me Teheranin dhe Moskën (në të vërtetë, ndarja mund të jetë shpresa më e mirë për  Rusinë për të mbajtur bazën detare në kohë afatgjate në Tartous.

Zona kurde ka gjasa të formojë marrëdhënie të ngushta me kurdët në Irak. Shtetet e Gjirit Arab (Persik) do të zotërojnë qendrën. Ndarja mund të jetë një ekuilibër i qëndrueshëm, një marrëveshje me lojtarët rajonalë dhe ndërkombëtarë.

      Ndarja natyrisht që nuk do të zgjidhë të gjitha problemet e Sirisë, më së paku autoritetin e saj dhe kulturën politike. Assadi dhe miqtë e tij, me siguri, do të dominojnë bregdetin, ndërkohë që islamikët do të mbretërojnë në masë  nga ajo që ka mbetur. I madh dhe më i fuqishëm ushtarakisht është grup kurd, Partia e Bashkimit Demokratik ( PYD ), e cila është thellësisht autokratike. Ata nuk i përkasin grupit dominant etno - sektare në minishtet, do të ketë një kohë të vështirë për ta. Një zgjidhje e tillë do të ishte një parodi në qoftë se perspektivat për ribashkimin paqësor dhe demokratizues nuk janë për faqe të zezë. Nën rrethanat e tanishme, sipas kolumnistit të The New York Times ( dhe – shefit të Byrosë Beirut ), Thomas Friedman, vërtetë ky opsion mund të jetë më afatgjatë, më i qëndrueshëm dhe më humanitar.

      As ndarja gjeopolitike nuk do t’i zgjidhë të gjitha problemet e Amerikës. Ndarja do të thotë një humbje e plotë strategjike iraniane në Siri. Megjithatë, ky rezultat mund të zbutet duke siguruar që shteti bregdetar nuk përfshinë territorin që puqet me Irakun apo me  libanezët e Lëvizjes Shi’ite,  Hizbullah, në Liban, dhe kjo duhet të peshohet kundrejt çmimi të madh që ka të bëjnë me Iranin si një humbës i plotë, duke marrë parasysh marrjen e pushtetit në Damask nga islamistët sunni.

     Ndërsa një shtet arab sunni me siguri do të ketë një prirje islamiste, por ajo do të jetë më pak grindavece se paraardhësja e saj shumë fetare-sektare dhe prandaj kjo është një tampon zonë e besueshme kundër shkeljes iraniane në botën arabe.

        Kjo nuk do të thotë se administrata Obama duhet të propozojë ndarjen si përgjigje në Siri, të paktën jo në një kohë kur aktorët të brendshëm dhe rajonalë vazhdojnë të hedhin poshtë idenë me zë të lartë . Por as nuk duhet të insistojnë për një kuadër negociues, që në mënyrë eksplicite ndalon ndarjen, ( duke mandatuar një qeveri kalimtare  me pëlqimin reciprok, si gurthemel ).

     Tani, edhe Turqia është duke e humbur entuziazmin për përpjekjet rebele.  Rrethi i ngushtë i Assadit mund të bindet që braktisja të bëhet pa një gjakderdhje në këmbim të njohjes së një minishteti Alevit. Nëse kjo është ajo që shmangë fatkeqësitë ende pa ardhur në Siri dhe në rajon, Uashingtoni duhet të jenë mendje hapur.

Shënim: 

Gary C. Gambill është një partner i asociuar në Forumin e Lindjes së Mesme dhe dikur ishte redaktor i Buletinit të Inteligjencës në Lindjen e Mesme dhe i Monitorit në Lindjen e Mesme.